नयाँ वर्ष २०८३ को आगमनसँगै पूर्वी तराईका विभिन्न आदिवासी समुदायमा ‘सिरुवा पर्व’ मनाउने क्रम सुरु भएको छ। विशेषगरी राजवंशी, थारु, ताजपुरिया, सन्ताल (सतार), माझी लगायतका समुदायमा यो पर्व सांस्कृतिक पहिचान, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र सामुदायिक एकताको प्रतीकका रूपमा रहँदै आएको छ।
नेपालको झापा, मोरङ र सुनसरी जिल्लामा व्यापक रूपमा मनाइने सिरुवा पर्वको ऐतिहासिक जरा प्राचीन कृषिजन्य जीवनशैलीसँग जोडिएको मानिन्छ। नयाँ वर्षको सुरुवातसँगै खेतीपातीको चक्र सुरु हुने समय भएकाले प्रकृति, पानी, माटो र मौसमप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्ने परम्पराका रूपमा यो पर्व विकसित भएको विश्वास गरिन्छ।
बहुरूपी मनाउने परम्परा
सिरुवा पर्वलाई धेरै ठाउँमा तीन चरणमा मनाउने गरिन्छ, यद्यपि यसको स्वरूप र विधि समुदायअनुसार फरक–फरक पाइन्छ।
पहिलो दिन — पानी सिरुवा
यस दिन घरका ज्येष्ठ सदस्यहरूले परिवारका सदस्यहरूको शिरमा पानी छर्केर आशीर्वाद दिने चलन छ। बढ्दो गर्मीयाममा शीतलता, स्वास्थ्य र मानसिक सन्तुलन कायम रहोस् भन्ने कामनासहित पानी प्रयोग गरिन्छ। साथै, रुखबिरुवा र पशुचौपायामा पानी छर्केर प्रकृतिप्रति सम्मान व्यक्त गरिन्छ।
दोस्रो दिन — कादो सिरुवा
यस दिन माटो र हिलोसँग खेल्ने परम्परा रहेको छ। एकअर्कामा हिलो दल्दै सामूहिक रूपमा रमाइलो गर्ने यो दिनलाई धर्ती मातासँगको सम्बन्ध सुदृढ बनाउने प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। हिलोले स्वास्थ्यमा लाभ पुर्याउने जनविश्वास पनि पाइन्छ, यद्यपि यसको वैज्ञानिक पुष्टि भने स्पष्ट रूपमा स्थापित छैन।
तेस्रो दिन — रङ्ग सिरुवा
अन्तिम दिन अबिर र रङ्ग खेलेर पर्वको समापन गरिन्छ। गाउँ–टोलमा भेला भई सांस्कृतिक नाचगान गर्ने, गीत गाउने र सामूहिक रूपमा उत्सव मनाउने चलन रहेको छ।
सिरुवा पर्वमा विशेषगरी ‘जुड शीतल’ (अघिल्लो दिन पकाइएको भात) खाने चलन छ, जसलाई गर्मीयाममा शरीरलाई शीतल राख्ने परिकारका रूपमा लिइन्छ। साथै, सतुवा, माछा, मासको बारा, भक्का, घोघी र दही जस्ता परिकारले पर्वको आकर्षण बढाउँछन्।
यस अवधिमा कुल देवता तथा ग्रामथान (ठाकुरवाडी) मा पूजा गरी राम्रो बाली, वर्षा र समृद्धिको कामना गरिन्छ, जसले यस पर्वको कृषिसँगको गहिरो सम्बन्धलाई झल्काउँछ।
सिरुवा पर्वको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यसको विविधता हो। एउटै नाम भए पनि विभिन्न समुदाय र स्थानअनुसार यसको मनाउने तरिका, संस्कार र प्रतीकात्मकता फरक–फरक पाइन्छ। यही विविधताले यसलाई अझ समृद्ध र जीवित सांस्कृतिक परम्परा बनाएको छ।
यद्यपि, पछिल्लो समय शहरीकरण, वैदेशिक रोजगारी र बाह्य संस्कृतिको प्रभावका कारण यस्ता मौलिक पर्वहरूमा युवापुस्ताको संलग्नता केही घट्दै गएको देखिन्छ। यसको बाबजुद पनि स्थानीय समुदायले परम्परालाई जोगाउँदै नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्ने प्रयास जारी राखेका छन्।
सिरुवा पर्व केवल उत्सव मात्र होइन, प्रकृति, समाज र संस्कृतिबीचको सन्तुलित सम्बन्धको अभिव्यक्ति हो। यसले पूर्वी तराईका आदिवासी समुदायको जीवनशैली, विश्वास र सामूहिक चेतनालाई उजागर गर्दै नेपालको बहुसांस्कृतिक पहिचानलाई अझ समृद्ध बनाइरहेको छ।
