– विशेष विश्लेषण
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले अफ्रिकी मुलुक प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कङ्गो (DRC) र युगान्डामा फैलिएको इबोला भाइरसको नयाँ प्रकोपलाई ‘विश्वव्यापी स्वास्थ्य आपतकाल’ घोषणा गरेसँगै पुनः एकपटक मानव जगतमाथि भाइरसको गम्भीर चुनौती थपिएको छ। यसपटकको महामारी विगतको भन्दा फरक र धेरै गुणा बढी चिन्ताजनक छ। यसको मुख्य कारण हो— हाल फैलिएको भाइरसको प्रजाति (Variant) र यसको विरुद्धमा चिकित्सा विज्ञानसँग कुनै खोप (Vaccine) नहुनु।
१. कसरी सुरु भयो इबोला? (इतिहास र पहिलो पहिचान)
इबोला भाइरस मानव समुदायका लागि नयाँ भने होइन। यसको पहिलो पहिचान सन् १९७६ मा भएको थियो।
- पहिलो उपस्थिति: प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कङ्गो (त्यसबेलाको जाइरे) को ‘इबोला नदी’ नजिकै रहेको एउटा गाउँमा पहिलोपटक यो भाइरसको संक्रमण पुष्टि भएको थियो। नदीकै नामबाट यसको नाम ‘इबोला भाइरस’ राखियो।
- उत्पत्ति (Source): वैज्ञानिकहरूका अनुसार यो एउटा ‘जुनोटिक’ (जनावरबाट मानिसमा सर्ने) रोग हो। प्रकृतिमा यो भाइरस मुख्यत: ‘फ्रुट ब्याट’ (एक प्रजातिको चमेरो) मा पाइन्छ। चमेरोबाट सुरुमा बाँदर, चिम्पान्जी वा जङ्गली सुँगुर जस्ता जनावरमा र ती जनावरको संसर्ग वा मासु (बुसमीट) मार्फत यो मानिसमा सरेको मानिन्छ।
२. कसरी फैलिन्छ र के हुन् यसका लक्षणहरू?
इबोला भाइरस हावाबाट सर्दैन, यो बिरामीको शरीरको तरल पदार्थ (जस्तै: रगत, बान्ता, थुक, पसिना, वा विर्य) को सिधा सम्पर्कबाट मात्र सर्छ।
यो भाइरस शरीरमा प्रवेश गरेपछि २ देखि २१ दिनभित्र (Incubation Period) लक्षणहरू देखिन थाल्छन्। यसका लक्षणहरूलाई दुई चरणमा बुझ्न सकिन्छ:
- प्रारम्भिक चरण: सुरुमा अचानक उच्च ज्वरो आउने, अत्यधिक थकाइ लाग्ने, मांसपेशी र जोर्नीहरू दुख्ने, टाउको दुख्ने र घाँटी चिलाउने जस्ता सामान्य फ्लू जस्ता लक्षण देखिन्छन्।
- जटिल चरण: रोग बढ्दै जाँदा तारन्तार बान्ता हुने, पखाला लाग्ने, कलेजो र मिर्गौलाले काम गर्न छोड्ने र अन्तिम अवस्थामा शरीरका भित्री अंगहरू तथा नाक, कान, आँखाबाट रक्तस्राव (Internal and External Bleeding) हुन थाल्छ। यही आन्तरिक रक्तस्राव र अंगहरू फेल हुनु नै बिरामीको मृत्युको मुख्य कारण बन्दछ।
३. ‘बन्डिबुग्यो’ (Bundibugyo): अहिलेको लेटेस्ट भेरियन्ट र खोपको चुनौती
इबोला भाइरसका मुख्य ६ वटा प्रजाति (Species) छन्, जस्तै: जाइरे (Zaire), सुडान (Sudan), बन्डिबुग्यो (Bundibugyo), ताँई फरेस्ट (Taï Forest), बोम्बली (Bombali) र रेस्टन (Reston)।
अहिले अफ्रिकामा आतंक फैलाइरहेको भेरियन्ट ‘बन्डिबुग्यो’ (Bundibugyo strain) हो। यो प्रजाति पहिलो पटक सन् २००७ मा युगान्डाको बन्डिबुग्यो जिल्लामा देखा परेको थियो। यस पटकको संकट गम्भीर हुनुका कारणहरू यस प्रकार छन्:
- खोप उपलब्ध नहुनु: विगतमा (विशेष गरी २०१४-२०१६ को महामारीमा) प्रयोग गरिएको र निकै प्रभावकारी मानिएको ‘Ervebo’ (जाइरे स्ट्रेन विरुद्धको खोप) र सुडान स्ट्रेनका लागि विकास गरिएका खोपहरूले यो ‘बन्डिबुग्यो’ भेरियन्टमा काम गर्दैनन्। यस प्रजातिका लागि हालसम्म कुनै पनि स्वीकृत खोप वा प्रमाणित एन्टिबडी उपचार (Therapeutics) उपलब्ध छैन।
- उपचारको अभाव: हाल संक्रमित बिरामीहरूलाई बचाउन केवल ‘सपोटिभ केयर’ (जस्तै: शरीरमा पानीको मात्रा कम हुन नदिने, स्लाइन चढाउने र लक्षण अनुसारको उपचार गर्ने) मात्र उपलब्ध छ।
४. वर्तमान विश्वव्यापी अवस्था र चुनौती
कङ्गोको इटुरी प्रान्तबाट सुरु भएको यो प्रकोप अहिले द्रुत गतिमा फैलँदै युगान्डाको राजधानी काम्पाला र कङ्गोको घना बस्ती भएको सहर गोमासम्म पुगिसकेको छ। बिरामीको उपचारमा खटिएका स्वास्थ्यकर्मी र अन्तर्राष्ट्रिय उद्धारकर्ता समेत संक्रमित हुनुले यसको भयावहता पुष्टि गर्छ। खोप नभएका कारण यो महामारीलाई रोक्ने एक मात्र उपाय भनेको ‘कन्ट्याक्ट ट्रेसिङ’ (संक्रमितको सम्पर्कमा आएकालाई छुट्ट्याउने), कडा क्वारेन्टाइन र सुरक्षित शव व्यवस्थापन मात्र हो।
निष्कर्ष
इबोलाको यो नयाँ लहरले विश्वको स्वास्थ्य प्रणाली कति कमजोर छ र नयाँ म्युटेसन (उत्परिवर्तन) सँग लड्न हामी कति असुरक्षित छौँ भन्ने कुरा पुनः पुष्टि गरेको छ। नेपाल जस्ता विकासोन्मुख देशहरू, जहाँ वैदेशिक रोजगारी र शान्ति सेनाका माध्यमबाट अफ्रिकी मुलुकहरूसँग सिधा सम्पर्क छ, त्यहाँका अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल र नाकाहरूमा बेलैमा स्वास्थ्य स्क्रिनिङ र उच्च सतर्कता अपनाउनु अपरिहार्य देखिन्छ। ढिलो गरी चालिने कदमले अर्को ठूलो मूल्य चुकाउनुपर्ने हुनसक्छ।
