काठमाडौं, वैशाख १२| नेपाली समाजमा घोडालाई केवल एउटा जनावरका रूपमा मात्र होइन, शक्ति, गति र परम्पराको प्रतीकका रूपमा हेरिन्छ । ऐतिहासिक कालदेखि नै यातायात र युद्धमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको घोडाको प्रयोग आजको आधुनिक युगमा फेरिएको छ। पर्यटनको विकास र हिमाली भेगको जीवनरेखाका रूपमा अहिले यसको महत्व झनै बढेको देखिन्छ ।
१. हिमाली भेगको ‘लाइफलाइन’ र आर्थिक आधार
नेपालका दुर्गम हिमाली जिल्लाहरू जस्तै डोल्पा, मुस्ताङ, मनाङ र हुम्लामा अझै पनि घोडा र खच्चड नै यातायातका मुख्य साधन हुन् । खाद्यान्न, औषधि र दैनिक उपभोग्य वस्तु ढुवानीका लागि यिनै जनावरमा निर्भर हुनुपर्ने बाध्यता छ।
- आर्थिक पक्ष: ढोरपाटन जस्ता पर्यटकीय क्षेत्रमा घोडा पालन स्थानीयको प्रमुख आम्दानीको स्रोत बनेको छ। दैनिक २०० भन्दा बढी पर्यटक आउने क्षेत्रमा घोडा सफारी र फोटो सेसनबाट स्थानीयले राम्रो आम्दानी गरिरहेका छन् । पूर्वी नेपालको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य कन्याममा घोडा सफारी अहिले मुख्य आकर्षण बनेको छ। चिया बगानको हरियालीमा घोडा चढेर फोटो खिचाउने र घुम्ने पर्यटकको संख्या दिनप्रतिदिन बढ्दो छ।
२. पर्यटन प्रवर्द्धन र साहसिक खेल
नेपालका प्रमुख पदमार्गहरू अन्नपूर्ण सर्किट, लाङटाङ र मनास्लुमा ‘पोनी ट्रेक’ (Pony Trek) निकै लोकप्रिय छ । हिँड्न नसक्ने पर्यटकका लागि घोडा उत्कृष्ट विकल्प बनेको छ।
- साहसिक खेल: पोखरा र काठमाडौँ जस्ता शहरहरूमा हर्स राइडिङ र हर्स रेसिङलाई खेल पर्यटन (Sports Tourism) का रूपमा विकास गर्न सुरु गरिएको छ । मुस्ताङमा मनाइने ‘यार्तुङ’ जस्ता उत्सवहरूले घोडाको सांस्कृतिक र पर्यटकीय महत्वलाई झल्काउँछन् ।
३. सांस्कृतिक र धार्मिक महत्व
काठमाडौँको टुँडिखेलमा मनाइने ‘घोडे जात्रा’ को आफ्नै धार्मिक र सैन्य महत्व छ । घोडाहरूको टापको आवाजले नकारात्मक ऊर्जा भगाउने जनविश्वास अझै कायमै छ । तराईमा विवाहका अवसरमा सेतो घोडा प्रयोग गर्ने परम्पराले यसको सामाजिक सम्बन्धलाई दर्शाउँछ ।
४. वर्तमान चुनौती र संरक्षणको आवश्यकता
आधुनिकीकरण र सडक सञ्जालको विस्तारसँगै घोडाको संख्या र प्रयोगमा भने केही गिरावट आएको छ ।इँटाभट्टामा भारी बोकाउन प्रयोग गरिने घोडाहरूको अवस्था दयनीय रहने गरेको छ । उचित आहार, स्वास्थ्य उपचार र दक्ष भेटेरिनरी चिकित्सकको अभाव यस क्षेत्रको मुख्य समस्या हो । नेपालमा घोडाहरूलाई न त घरपालुवा पशु (Livestock) को श्रेणीमा राखिएको छ, न त अन्य विशेष दर्जा दिइएको छ, जसका कारण यिनीहरू राष्ट्रिय प्राथमिकतामा पर्न सकेका छैनन् |
निष्कर्ष:
नेपालको पर्यटन र ग्रामीण अर्थतन्त्रमा घोडाको भूमिका अपरिहार्य छ। परम्परागत पेशाका रूपमा रहेको घोडा पालनलाई आधुनिक पर्यटनसँग जोड्दै यिनीहरूको स्वास्थ्य र कल्याणमा ध्यान दिनु आजको आवश्यकता हो। सरकारी तहबाट स्पष्ट नीति र व्यावसायिक संरक्षणको पहल भएमा यो क्षेत्र आर्थिक समृद्धिको बलियो माध्यम बन्न सक्छ।
