विश्व अहिले फेरि नयाँ-नयाँ भाइरसहरूको जोखिममा परिरहेको छ। यसै सन्दर्भमा ‘हन्टाभाइरस’ (Hantavirus) को चर्चा पुनः चुलिएको छ। यद्यपि यो कोरोना जस्तो नयाँ भाइरस भने होइन, तर यसको उच्च मृत्युदर र गम्भीर लक्षणका कारण यो सधैँ चिन्ताको विषय बन्ने गरेको छ।
१. के हो हन्टाभाइरस?
हन्टाभाइरस ‘बुन्याभिरिडे’ (Bunyaviridae) परिवारमा पर्ने भाइरसको एक समूह हो। यो मुख्यतया जंगली मुसा (Rodents) हरूमा पाइन्छ। यो भाइरसले मुसालाई बिरामी पार्दैन, तर जब यो मानिसमा सर्छ, यसले ज्यानै लिन सक्ने गम्भीर बिरामी बनाउँछ। यसको पहिचान पहिलो पटक सन् १९५० को दशकमा कोरियाली युद्धका क्रममा भएको थियो।
२. संक्रमणका प्रकारहरू
मानिसमा हन्टाभाइरसले मुख्यतया दुईवटा जटिल रोगहरू निम्त्याउँछ:
- HPS (Hantavirus Pulmonary Syndrome): यो अमेरिका र युरोपमा बढी देखिन्छ। यसले फोक्सोमा सिधै आक्रमण गर्छ र श्वासप्रश्वास प्रणाली फेल गराउँछ।
- HFRS (Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome): यो एसिया र रसियामा बढी देखिन्छ। यसले मिर्गौला (Kidney) लाई काम गर्न नसक्ने बनाउँछ र शरीरका विभिन्न अंगबाट आन्तरिक रक्तश्राव गराउँछ।
३. संक्रमण कसरी फैलन्छ?
यो भाइरस सर्ने प्रक्रियालाई ‘एयरोसोलाइजेसन’ (Aerosolization) भनिन्छ।
- हावाको माध्यम: मुसाको सुकेको दिसा वा पिसाबमा यो भाइरस लामो समयसम्म जीवित रहन सक्छ। जब मानिसले त्यो ठाउँमा झाडु लगाउँछन् वा सफा गर्छन्, धूलोका कणसँगै भाइरस हावामा मिसिन्छ। त्यही हावा सास फेर्दा भाइरस शरीरभित्र पस्छ।
- प्रत्यक्ष सम्पर्क: मुसाले टोकेमा वा मुसाको मलमूत्र छोएको हातले आँखा, नाक वा मुख छोएमा।
- जुठो खाना: मुसाले जुठो हालेको वा दूषित बनाएको खानेकुरा खाँदा।
४. लक्षणहरू: सुरुवाती देखि गम्भीर अवस्थासम्म
संक्रमण भएको केही दिनदेखि हप्ता दिनसम्म लक्षणहरू देखा पर्न सक्छन्:
- पहिलो चरण (सुरुवाती ३-१० दिन): कडा ज्वरो आउने, जिउ निकै दुख्ने, थकान महसुस हुने, टाउको दुख्ने, र कहिलेकाहीँ बान्ता हुने। यो चरणमा धेरैले यसलाई सामान्य ‘फ्लु’ वा डेंगु भनेर झुक्किन सक्छन्।
- दोस्रो चरण (गम्भीर अवस्था): फोक्सोमा पानी भरिन थाल्छ, जसले गर्दा सास फेर्न निकै गाह्रो हुन्छ। रक्तचाप (Blood Pressure) ह्वात्तै घट्छ र मिर्गौलाले काम गर्न छाड्छ।
५. मृत्युदर: किन यो चिन्ताजनक छ?
हन्टाभाइरसको मृत्युदर अन्य भाइरसको तुलनामा निकै बढी छ। तथ्याङ्क अनुसार:
- HPS को मृत्युदर ३८% देखि ४०% सम्म छ।
- यसको तुलनामा कोभिड-१९ को मृत्युदर करिब २-३% मात्र थियो।
यसको अर्थ हन्टाभाइरस संक्रमित १० मध्ये ४ जनाको ज्यान जाने जोखिम हुन्छ।
६. उपचार र रोकथामका चुनौतीहरू
अहिलेसम्म हन्टाभाइरसका लागि कुनै निश्चित एन्टिभाइरल औषधि वा खोप (Vaccine) बनेको छैन।
- उपचार: अस्पतालमा बिरामीलाई भेन्टिलेटरमा राखेर अक्सिजन दिने र लक्षणहरूको आधारमा उपचार (Supportive Care) गर्ने गरिन्छ।
- जोखिम समूह: खेतीपाती गर्ने किसानहरू, गोदाममा काम गर्नेहरू, क्याम्पिङ जानेहरू र मुसाको बिगबिगी भएको ठाउँमा बस्नेहरू बढी जोखिममा हुन्छन्।
७. कसरी सुरक्षित रहने? (बच्ने उपाय)
- मुसा नियन्त्रण: घर र कार्यस्थलमा मुसा छिर्ने प्वालहरू थुन्ने।
- सुरक्षित सरसफाइ: मुसाको चहलपहल भएको ठाउँ सफा गर्दा धूलो नउडाउने। सफा गर्नुअघि ‘ब्लिच’ वा कीटनाशक छर्केर भिजाउने र एन-९५ मास्क र पञ्जा लगाउने।
- खाद्य सुरक्षा: खानेकुराहरू सधैँ छोपेर वा मुसाले नभेट्ने बट्टामा राख्ने।
निष्कर्ष:
हन्टाभाइरस डरलाग्दो भए पनि यो मानिसबाट मानिसमा सजिलै नसर्ने हुनाले यसले कोरोना जस्तो ‘पेन्डेमिक’ (महामारी) को रूप लिने सम्भावना कम छ। तर व्यक्तिगत सरसफाइ र मुसाबाट टाढा रहनु नै यसबाट बच्ने सबैभन्दा उत्तम उपाय हो।
स्रोत:BBC Health, CDC (Centers for Disease Control and Prevention), र विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO)
Medical Disclaimer:यो लेख जानकारीको लागि मात्र तयार पारिएको हो। कुनै पनि स्वास्थ्य समस्या देखिएमा तुरुन्त नजिकैको स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क राख्नुहोस्।
